Kaapverdische muziek brengt verbinding

Cesária Évora (1941-2011) maakte Kaapverdische muziek wereldberoemd. Haar spirit en die van vele andere muziek coryfeeën is nog altijd levendig in de Kaapverdische archipel. Muziekjournalist Rik van Boeckel bezocht diverse eilanden voor de kust van Senegal om het culturele erfgoed via de locals nog beter te leren kennen.

Tekst & fotografie: Rik van Boeckel | Bewerking: Angelique van Os

Kaapverdische muziek is overal zichtbaar voor de kust van Senegal. De Kaapverdische archipel bestaat uit tien grote en vele kleine eilanden. Toen de Portugezen ze in 1460 ontdekten waren ze nog onbewoond. Inmiddels zijn er negen bewoond, zoals het eiland Sal.

De huidige bevolking stamt af van slaven die door de Portugezen daarheen werden gebracht en zich met hen vermengden. De Kaapverdische muziek speelt nog altijd een belangrijke rol onder de lokale gemeenschappen. Want de muziek is essentieel voor de Kaapverdische identiteit, op de eilanden zelf en in de diaspora.

Communicatiemiddel

Voor Kaapverdianen is muziek meer dan entertainment, het is een communicatiemiddel. Onder hen wordt veel muziek gemaakt; in ieder gezin wordt wel een instrument gespeeld. Deze muziek is wereldberoemd gemaakt door wijlen Cesária Évora. Ze was de diva op blote voeten en vertolkster van traditionele stijlen als morna en coladeira.

Uiteraard zijn er meer Kaapverdische muziek coryfeeën zoals Tito Paris, Sara Tavares, Mayra Andrade, Lura, Bitori en wijlen Bana. Er is grote verbondenheid tussen de Kaapverdianen, en dat gaat verder dan de archipel. De diaspora in Boston, Parijs, Lissabon en Rotterdam heeft daar zeker aan bijgedragen. Vooral in Rotterdam is de muziek levendig en actueel.  

Ervaring Kaapverdische muziek

Toen ik naar het eiland Sal vloog, had ik al veel ervaring met Kaapverdische muziek. Ik was bij concerten in Lissabon en Rotterdam geweest. Had niet alleen daarover geschreven maar ook over de Kaapverdische muziekscene in Rotterdam. Ik had vele van de bovengenoemde musici geïnterviewd, waar onder Évora en Paris, alsook Rotterdamse artiesten zoals Dina Medina, Gil Semedo, Rabasa, Danilo Tavares, Melissa Fortes en Americo Brito. Ik ken de genres: de langzame aan fado verwante morna en de snelle vrolijke coladeira. Ook Afrikaans getinte stijlen als funana en batuque, die door vrouwen gespeeld wordt op tussen de knieën gedrukte matjes.

Sal en Senegal

Aangekomen op Sal, struin ik door de straten van de toeristische badplaats Santa Maria en ben getuige van de batuque. De vrouwen slaan hard op de matjes. Eén van hen bespeelt de djembé. Twee vrouwen dansen. De meeste Westerse pas-santen kijken even geïnteresseerd en lopen dan verder. Overdag verblijven zij op het 8 kilometer lange zandstrand of aan het zwembad in een van de vele resorts. Ik verblijf in een hotel midden in de stad, tussen de locals. Ik zie een vrouw met een wasmand op haar hoofd voorbij lopen, een beeld dat me aan Senegal doet denken. Het geeft me het gevoel in Afrika te zijn!

santa-maria-muzikale-reis-kaapverdie-rik-van-boeckel
Santa Maria
zoutmeer-buracona-kaapverdie-rik-van-boeckel
Zoutmeer nabij Buracona.

Als ik na het ontbijt mijn tas pak voor een natuurtour over het eiland, hoor ik in de straat achter het hotel muziek uit Senegal en Mali. Nog even wandel ik langs de Afrikanen die buiten naar deze muziek luisteren. Ze komen uit Senegal en wonen hier al jaren. Hun muziek is anders dan die van Kaapverdië die je overal hoort, zeker in kleine cafés; en ‘s avonds bij een restaurant aan het strand spelen lokale muzikanten de beroemde hit Sodade van Cesária Évora.

Zoutmeer Salinas

Inmiddels ingestapt en onderweg, luister ik naar andere muziek: funana. Dit is een stijl die voor de onafhankelijkheid in 1975 door de Portugezen verboden was wegens opruiende teksten. Ondertussen schiet het vlakke zanderige met stenen bedekte landschap voorbij. Vlakbij de grotten van Buracona doemt een eenzame puntige berg op. Sal is een eiland dat naar zout is vernoemd. Daarom is het zeker interessant om het zoutmeer van Salinas te bezoeken. Vanaf de grotten van Buracona rijden we daarheen door een vlak en droog landschap. De stilte vormt een contrast met die van het levendige muzikale Santa Maria. Het zoutmeer van Sali-nas is als de Dode Zee, je blijft er op drijven. Drijvend op je buik voel je je benen door het zout omhoogschieten. Een vreemde gewaarwording.

Djembé spel

Als ik later op de middag terugkeer naar mijn hotel, hoor ik vanuit de verte al het ritmische geluid van de djembé’s. De Senegalezen zijn aan het spelen geslagen. Er wordt gedanst door in kleurrijke kledij gestoken vrouwen. Ik word uitgenodigd in de kring rond de muzikanten plaats te nemen. Ik ga naast een van de leidende spelers zitten en geniet van zijn spetterende solo’s. Als het djembé stuk ten einde is, vraagt hij waar ik vandaan kom. Als ik hem vertel dat ik zelf djembé speel en in Dakar ben geweest om les te nemen, vraagt hij mij wat te laten horen. Ik zet een Senegalees ritme in dat gelijk wordt herkend en overgenomen. Na afloop praten we na. Een van de muzikanten nodigt me uit een keer met hem naar Senegal te reizen.

Standbeeld

Ik laat de vrolijke klanken van Sal achter me en vertrek naar het eiland São Vicente. Gearriveerd op Aeroporto Cesária Évora, zie ik haar standbeeld pronken vlak voor de aankomsthal. Cesária’s afbeelding had ik al eerder in een straat in Santa Maria gezien. Haar muziek hoor je overal. Zij is altijd een heel belangrijk persoon voor de Kaapverdische muziek geweest, want ze heeft deze op de kaart gezet. Jongere zangeressen zoals Sara Tavares, Nancy Vieira en Lura zien haar als hun grote voorbeeld; zij heeft voor hen de weg geplaveid.

Mindelo

Ik pak een taxi naar de hoofdstad Mindelo, waar de morna en coladeira stijlen veel gespeeld worden. Het is de stad waar Cesária Évora vandaan komt. Mindelo is de culturele hoofdstad van Kaapverdië en gelegen aan Baia Do Porto Grande. De stad ademt de sfeer van een havenstad en maakt een schone indruk. Heel bijzonder zijn de vele gekleurde huizen die tussen enkele kale nog niet afgebouwde huizen staan. Er zijn verschillende (overdekte) groente-en vismarkten. In de restaurants kun je onder andere het Kaapverdische gerecht katchupa eten. Overdag is het rustig, de mensen zijn vriendelijk, maar het wordt afgeraden om ‘s avonds alleen of zonder begeleiding door de stad te wandelen want de kans om te worden beroofd is groot. Het is beter een taxi te nemen.

Optreden

Ik heb afgesproken met de in Spijkenisse wonende Kaapverdische zangeres Arlinda Lima. Ze is opgegroeid in Mindelo. Zij en haar Nederlandse man nemen me mee naar restaurants waar altijd live-muziek is tijdens het eten. En naar Bar Argentina waar elke avond wordt gespeeld. Ook Arlinda treedt hier wel eens op. Terwijl zij morna’s en coladeira’s van Cesária zingt, speel ik mee op djembé. De barman die tevens zanger en percussionist is, legt me uit hoe ik een morna op de djembé moet spelen. Een gitarist/banjospeler/violist en een bespeler van de cavaquinho (een snaarinstrument uit Kaapverdië en Brazilië ), zorgen voor prachtige melodielijnen.

Al spelend heb ik soms het gevoel alsof ik in een film zit. Dit is zo uniek om mee te maken, want ik heb de Kaapverdische muziek in Nederland veel gehoord heb maar zelf nog nooit  gespeeld. Laat staan op de plek waar het vandaan komt met locals. Bij Cesária’s bekende nummer Sangue di Beirona veren sommige bezoekers op en beginnen ze te dansen, zowel familieleden van Arlinda als de enkele aanwezige toeristen.

Messias

In het vlakbij de haven gelegen Café Casa Mindelo ontmoet ik achtereenvolgens Tambla Almeida en Tey Santos. Eerstgenoemde is filmer en muziekkenner, laatstgenoemde was drummer/percussionist van Cesária Évora. Almeida is afkomstig van het eiland Santiago en heeft films gemaakt over Kaapverdië. Hij luistert veel naar de oude Kaapverdische muziek. “Cesária heeft de standaard bepaald voor generaties na haar. Nu wacht Kaapverdische muziek op een nieuwe Messias. Onze muziek heeft veel kwaliteit, maar vernieuwing ontbreekt”, zegt Almeida. “Tito Paris is hier de juiste figuur daarvoor. Hij speelde op jonge leeftijd al met de oudere muzikanten en heeft daardoor nu ruime ervaring. Anderen zijn de in Lissabon wonende Sara Tavares. En Carmen Souza die Kaapverdische muziek mixt met jazz. Zoals Horace Silver dat ooit deed.”

Coladeira groove

Vervolgens spreek ik met Tey Santos. Hij slaat een aantal Kaapverdische ritmes op de tafel en vraagt mij mee te spelen. Als Arlinda Lima binnenkomt en begint te zingen, spelen we een coladeira groove. “Coladeira is beïnvloed door Zuid-Amerikaanse genres als samba, cumbia en de Cubaanse rumba,” vertelt hij. “En is ontstaan in Mindelo, de teksten gaan over sociale situaties.”

Tey Santos woont in Praia, de hoofdstad van Kaapverdië op het eiland Santiago. Hij heeft naast Cesária ook met veel andere musici gewerkt, zoals de band Kola. “Ik maak deel uit van de groep Bulimundo die vooral funana en batuque speelt. De stijl Funana is afkomstig van Santiago. Het ritme is afgeleid van de militaire drums van de Portugezen. Het ritme van de batuque komt van de Casamance, het zuiden van Senegal. Dit gebied grenst aan Guinee-Bissau dat net als Kaapverdië een Portugese kolonie was. De morna is verwant aan de fado maar is ouder. Maar ik voel in het ritme de invloed van de tango.”

Onderzoek

Zelf integreerde Tey Santos ritmes zoals de semba uit Angola in zijn manier van drummen. Waar alle invloeden uit Kaapverdische muziek vandaan komen, zou dieper onderzocht moeten worden, meent hij. “Er is nog veel te doen. Nu zijn er etnomusicologen die onderzoek kunnen doen. Er wordt beweerd dat de slaven hier kwamen zonder instrumenten.” Toen Santos met Cesária werkte, sprak hij veel met haar over muziek. “Zij hield niet alleen van muziek uit Kaapverdië alsook van die uit Brazilië en Cuba. Zij was een eenvoudige maar intelligente vrouw. Het was haar missie mensen nederigheid te leren. En zij was voor Kaapverdianen belangrijker dan de president omdat ze ook heel bekend was buiten Kaapverdië. Voor haar was iedereen gelijk. Dat maakte haar zo geliefd.”

delgadinho-kaapverdische-eilanden-rik-van-boeckel
Het vulkanische gesteente van Delgadinho.

Santo Antão

De volgende dag ga ik met wat locals op pad. We pakken de boot naar Santo Antão, een uur varen van Mindelo. In de verte zijn de bergachtige contouren van het eiland al te zien. Bij aankomst in Porto Novo huren we een aluguer, een minibusje. De chauffeur leidt ons door het ruige onherbergzame binnenland. Veel Kaapverdische eilanden hebben een vulkanische oorsprong, en dat geldt zeker voor Santo Antão.

Na de muziek is het genieten van de natuur. We rijden over smalle wegen met kasseien. Langs een watervulkaan en diepe afgronden. We volgen de Estrada Da Corda, de belangrijkste weg door het binnenland van Santo Antão. We stoppen bij een uitkijkpunt boven een diepe geribbelde groene afgrond. “Dit is Delgadinho,” zegt de chauffeur. De geribbelde groene rotswanden zijn ontstaan uit oud vulkanisch gesteente. Na dit magnifieke uitzicht rijden we via Ribeira Grande naar Ponta do Sol, het noordelijkste punt van het eiland. En gaan vandaar uit weer terug naar Porto Novo om de boot naar Mindelo te nemen.

Ilha de Santiago

Vervolgens reis ik met het vliegtuig vanaf Mindelo naar Praia, dat op het eiland Santiago ligt. En neem vandaaruit de taxi naar Quinta Da Montanha, een in de bergen gelegen hotel bij ‘t dorpje Rui Vaz. Hier is het uitzicht schitterend op de Pico de Antonia en de vreemd gevormde rotsen, Órgaos genaamd.

Met de aluguer bereik ik via São Domingos en Assomada de idyllische badplaats Tarrafal in het noorden van het eiland. De aluguers vertrekken pas als ze vol zijn en rijden soms een uur rond om passagiers te zoeken. Als hij rondjes rijdt om mensen op te pikken, wordt vaak funana gedraaid. Muziek is overal en altijd aanwezig.

Op Santiago is de Afrikaanse invloed sterker dan op andere eilanden. In Tarrafal is het goed vertoeven, hier is nog weinig toerisme en kun je rustig op het strand zitten. Soms komen bewoonsters langs om kokosmelk of pinda’s te verkopen.

Cidade Velha

Ik bezoek eveneens Cidade Velha, de oudste stad die door de Portugezen op de Kaapverdische eilanden is gesticht. Het is een stad met een pijnlijke geschiedenis, vanwege het slavernij verleden. Daar werden de slaven vastgehouden en verhandeld. De Portugezen haalden ze uit Zuid Afrika en Angola. Tito Paris begint zijn laatste album Mim Ê Bô met het nummer Cidade Velha, een ode aan de stad.

Het is er rustig. Op een marktje bij een kiezelstrand koop ik twee sambaballen met alle bewoonde eilanden erop geprikt. Later in het hotel speel en zing ik met de gitaarspelende eigenaar Lindorfo het bekendste lied van Cesária: Sodade. De broers van Lindorfo spelen ook in de Rotterdamse band Rabasa. Het is typerend hoezeer Kaapverdische muziek leeft en dat mensen hun ervaringen graag willen delen. Overal rond deze eilanden – en dus ver erbuiten- kom je het tegen. Het brengt verbondenheid met de lokale bevolking en laat de muziek nog meer door mijn aderen stromen. 

Rik van Boeckel
Rik van Boeckel

Gepassioneerd reiziger, world music kenner en ritme en slagwerk-expert. Rik van Boeckel is freelancer voor onder andere Jazzism en Nordic. Hij bracht twee reisboeken uit: Het loslaten van Atlas en De zingende palmen van Cuba. Ook is Rik zelf percussionist, geeft hij les en is spoken word artiest/dichter.

kaapverdische-eilanden-kaart

Kaapverdische muziekstijlen

Morna is de nationale muziek van Kaapverdië. Het is melancholieke muziek met als belangrijkste thema’s vertrek, liefde en heimwee. Het is de blues van Kaapverdië, beïnvloed door de Portugese fado en de Argentijnse tango.

Coladeira is een versnelde versie van de morna die de levensvreugde van de Kaapverdiaan uitdrukt. Het is populaire dansmuziek met satirisch en politiek getinte teksten. Er is sprake van invloeden uit Zuid-Amerikaanse muziek, met name vanuit Brazilië.

Batuque is de oudste Afrikaanse muziekstijl van Kaapverdië, vooral gespeeld en gezongen door vrouwen op stukken textiel. Er wordt geïmproviseerd op politieke en persoonlijke thema’s.

Funana is net als de batuque een swingend dansbaar ritme. Het werd oorspronkelijk gespeeld op de gaita, een accordeon, en ijzeren staaf, de ferrinho. Door de Portugezen verboden omdat de teksten sterk maatschappijkritisch zijn. Na de onafhankelijkheid van Kaapverdië gemoderniseerd en gespeeld op elektrische instrumenten.

Praktische informatie Kaapverdische eilanden

Een reis naar Kaapverdië is bijvoorbeeld te boeken via Cabo Verde Travel . Je kunt bij hen een pakketreis boeken naar verschillende eilanden.

Vanuit Amsterdam wordt rechtstreeks naar Sal, São Vicente en Santiago gevlogen. De vliegduur is zes uur. De vluchten tussen de eilanden worden uitgevoerd door lokale luchtvaartmaatschappijen als TACV Cabo Verde Airlines en Binter.

Voor visuminformatie zie de website van het Kaapverdisch consulaat in Rotterdam. Los van de nieuwste ontwikkelingen van covid-19, zijn reguliere vaccinaties niet nodig. In de zomer is het in Kaapverdië drie uur vroeger, in de winter twee uur.

Hotel tips

Sal-Hotel Central | Rua das Salinas-Santa Maria | São Vincente – Hotel Beleza Monte | Rua João Baptista 2110, Mindelo

rui-vaz-santiago-kaapverdie-rik-van-boeckel
Rui Vaz, Santiago

TAGS

Vond je dit artikel leuk? Share it with the world!

Share on facebook
Facebook
Share on twitter
Twitter
Share on linkedin
LinkedIn
Share on email
Email

Lees meer verhalen en tips

dolomieten-zuid-tirol-dt-henk-bothof Natuur

Dolorama Trail: 48 uur wandelen door natuurpracht

De Dolomieten barsten ervan: adembenemende wandeltochten dwars door de ruige bergen. De …

Lees meer
panorama-alpinn-kronplatz-dolomieten-henk-bothof Mensen & Cultuur

Kronplatz Zuid-Tirol: 3x fantastische blikvangers

Kronplatz staat vooral bekend als de populairste skiberg van Zuid-Tirol. De troef …

Lees meer
pauliina-syrjälä-ulla-nikula-muziek-van-finland-rik-van-boeckel-kopie Mensen & Cultuur

Muziek van Finland: eeuwenoude instrumenten blijven geliefd

Finland staat bekend om rust en ongerepte natuur. Maar door de wat …

Lees meer
banksy-malaga-expo-brussel-2021 Mensen & Cultuur

7 x kunst deze zomer: van Bansky en jazz tot Sebastião Salgado

Lange leve kunst! Eindelijk mogen we weer naar exposities, festivals en concerten …

Lees meer